
Anevrizmal kemik kisti: İyi huylu ancak agresif davranışlı bir kemik lezyonu
İyi huylu kemik lezyonlarının bazıları, beklenenden çok daha agresif bir seyir gösterebilir. Bu seyre sahip olan lezyonlar hızlı bir şekilde büyüyerek yerleştiği kemiğin yapısını zayıflatabilir, ağrıya ve hatta kırıklara neden olabilirler. Anevrizmal kemik kisti (AKK), bu özellikleriyle dikkat çeken, özellikle çocuklarda ve genç erişkinlerde karşılaştığımız lokal agresif kemik lezyonlarından biridir.
Adındaki “anevrizma” kelimesi ilk bakışta bir damar hastalığını düşündürse de, AKK, damar duvarında değil, kemik içerisinde gelişen, kanla dolu boşluklardan oluşan ve zaman zaman oldukça hızlı büyüyebilen iyi huylu bir kemik lezyonudur.
Anevrizmal kemik kisti, çoğunlukla yaşamın ilk iki on yılında ortaya çıkar. Vücuttaki hemen her kemikte görülebilmekle birlikte, en sık uzun kemiklerin “metafiz” olarak adlandırılan uç bölgelerinde ve omurga kemiklerinde yerleşir. Özellikle kol kemiğinin omuza yakın bölümü, uyluk kemiğinin kalça ve diz çevresindeki uçları ile kaval kemiğinin diz çevresindeki üst ucu sık görülen yerleşim bölgeleridir.
Uzun yıllar boyunca AKK’lerin kemik içerisindeki yerel dolaşım bozuklukları ve artmış toplardamar basıncı sonucunda ortaya çıkan reaktif lezyonlar olduğu düşünülüyordu. Ancak moleküler patolojideki gelişmeler bu görüşü önemli ölçüde değiştirdi. Günümüzde primer AKK’lerin büyük bölümünde USP6 genini ilgilendiren yeniden düzenlenmelerin bulunduğunu biliyoruz. Bu bulgu, hastalığın gerçek bir neoplastik süreç olduğunu ortaya koyuyor aslında. Burada “neoplazi” kelimesinin kanserle eş anlamlı olmadığını hatırlatmak isterim. Anevrizmal kemik kisti iyi huylu bir lezyondur. Bununla birlikte, bulunduğu kemikte belirgin bir yıkıma yol açabilmesi nedeniyle klinik olarak önem taşır.
Anevrizmal kemik kistleri bazen başka bir kemik lezyonunun içerisinde de gelişebilir. Kemiğin dev hücreli tümörü, kondroblastom, osteoblastom ve fibröz displazi gibi hastalıklarla birlikte görülebilen bu durum, “ikincil AKK” olarak adlandırılır. Böyle bir durumda tedavinin doğru planlanabilmesi için altta yatan esas lezyonun belirlenmesi büyük bir önem taşıyor.
Peki, bu lezyon ne gibi bulgulara neden oluyor? Anevrizmal kemik kistlerinin en sık belirtisi, birçok kemik tümöründe olduğu gibi, ağrıdır. Genellikle haftalar veya aylar içerisinde gelişen, başlangıçta hafif olabilen bu ağrı, lezyon büyüdükçe belirginleşebilir. Bazı hastalarda şişlik veya hareket kısıtlılığı da tabloya eşlik edebilir. Hastalığın dikkat çekici özelliklerinden biri büyüme hızının öngörülmesindeki güçlüktür. Bazı kistler uzun süre nispeten sakin seyrederken bazıları kısa zamanda genişleyerek kemiğin dış kabuğunu inceltebilir. Kemiğin taşıma kapasitesi azaldığında, günlük aktiviteler sırasında veya hafif bir travmayla patolojik kırık meydana gelebilir. Omurgada yerleşen AKK ise farklı sorunlara yol açabilir. Sinir köklerine veya omuriliğe bası gelişmesi durumunda ağrıya uyuşma, güç kaybı ve başka nörolojik belirtiler eşlik edebilir. Bu nedenle omurga yerleşimli lezyonların değerlendirilmesinde ayrıca dikkatli davranmak gerekiyor.
Anevrizmal kemik kistleri çoğu zaman ilk olarak düz röntgen görüntülerinde fark edilir. Tipik olarak kemiğin içerisinde genişlemeye neden olan, sınırlarında incelmiş bir kemik kabuğu bulunan ve kemik dokusunda kayba yol açan bir lezyon şeklinde görülür. Özellikle uzun kemiklerde, kemiğin metafiz bölgesinde ve sıklıkla merkezden biraz uzakta yerleşir. Manyetik rezonans görüntüleme (MR), bu lezyonların değerlendirilmesinde önemli bir yere sahiptir. Anevrizmal kemik kistinin içerisinde birbirinden ince bölmelerle ayrılan, kan ve sıvı içeren çok sayıda boşluk bulunabilir. MR incelemesinde farklı yoğunluktaki sıvıların oluşturduğu “sıvı-sıvı seviyeleri” oldukça karakteristik bir görüntüdür. Ancak burada önemli bir ayrıntıdan bahsetmekte yarar görüyorum. Bir MR kesitinde kemik lezyonu içerisinde sıvı-sıvı seviyelerinin görülmesi, tek başına primer AKK tanısı koymak için yeterli bir veri değildir. Özellikle telenjiektatik osteosarkom adı verilen kötü huylu kemik tümöründe de AKK’ye benzeyen radyolojik bulgularla karşılaşabiliriz. Üstelik bu iki hastalığın tedavileri ve klinik seyirleri birbirinden oldukça farklıdır. Bu nedenle, radyolojik olarak AKK’yi düşündüren bulgularla karşılaştığımız olgularda biyopsi ile tanının netleştirilmesi büyük önem taşır. Daha önceki blog yazılarımda da belirttiğim üzere, biyopsinin nereden ve nasıl yapılacağı da dikkatle planlanmalıdır. Kanla dolu boşluklardan alınan yetersiz bir örnek, tanı için gerekli dokuyu içermeyebilir. Özellikle kötü huylu bir kemik tümörü olasılığı bulunan hastalarda biyopsinin, olası cerrahi tedavi de düşünülerek, ortopedik onkoloji konusunda deneyimli bir ekip tarafından planlanmasında yarar olacağı düşüncesindeyim.
Bu kadar pür bilginin üzerine artık bir miktar tedavi konusuna da girelim isterseniz. Her AKK için geçerli tek bir tedavi yöntemi bulunmadığını söyleyerek söze başlayayım. Hastanın yaşı, kistin büyüklüğü, bulunduğu kemik, kemiğin etkilendiği bölge, lezyonun büyüme hızı, neden olduğu kemik kaybı ve çevresindeki anatomik yapılar tedavi kararını etkiler. Cerrahi tedavide en sık başvurulan ve en klasik tedavi yöntemi lezyon içerisinde uygulanan genişletilmiş küretaj işlemidir. Bu işlemde kistin içerisindeki dokular temizlenir ve kavite duvarına lezyonun tekrarlama ihtimalini azaltmaya yönelik ek işlemler uygulanır. Oluşan kemik boşluğu ise sıklıkla kemik grefti veya kemik grefti yerine geçen uygun materyallerle doldurulur. Tüm amacı hastalıklı dokunun yeterli şekilde uzaklaştırılması ve kemiğin yeniden dayanıklılık kazanması şeklinde özetleyebiliriz. Anevrizmal kemik kistlerinin damardan zengin lezyonlar olması nedeniyle, ameliyat esnasında yaşanabilecek olası kanama sorunlarına tedbir amacıyla, özellikle pelvis ve omurga gibi bölgelerde, ameliyat öncesinde lezyonu besleyen damarların embolizasyon yöntemiyle kapatılması kan kaybını azaltmak açısından yararlı olabilir.
Son yıllarda AKK’lerin tedavisinde daha az girişimsel tedavi seçenekleri de giderek daha fazla ilgi görüyor. Bunlar arasında kist içerisine sklerozan madde enjeksiyonları ve selektif arteriyel embolizasyon bulunuyor. Özellikle cerrahi erişimin güç olduğu veya ameliyatın önemli fonksiyonel kayıplara yol açabileceği bölgelerde bu yöntemler değerlendirilebilir. Bazı hastalarda birden fazla uygulama gerekebilir. Bu tedavi seçenekleri, özellikli durumları olan olgularda bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Her zaman belirttiğim gibi, her hastalığın durumu kendine has özellikler taşır; tanı aynı olsa bile farklı tedavi seçenekleri her zaman gündeme gelebilir.
Literatürde, denosumab gibi kemik metabolizmasını etkileyen ilaçların, seçilmiş, cerrahisi güç AKK olgularındaki etkinliğinin araştırılmakta olduğunu biliyoruz. Ancak bu tedavilerin başarısı, güvenliği ve uzun dönem sonuçları konusunda hâlâ yanıtlanması gereken sorular bulunduğunu belirtmekte fayda görüyorum.
Tedaviye karar verirken görüntüdeki kistin tamamen ortadan kaldırılması kadar, çocuk yaş grubundaki bir hastanın geriye kalan büyüme potansiyelinin, eklem hareketlerinin ve uzun dönem fonksiyonlarının korunması da dikkate alınmalıdır. Özellikle çocuklarda büyüme kıkırdağına yakın lezyonlar söz konusu olduğunda bu denge daha da önem kazanıyor.
Anevrizmal kemik kistlerinin tedavisinde karşılaştığımız sorunlardan biri yerel nüks, yani hastalığın aynı bölgede yeniden ortaya çıkmasıdır. Küretaj sonrasında bildirilen nüks oranları çalışmalara ve uygulanan tedavi yöntemine göre değişmekle birlikte yaklaşık %10–30 aralığındadır. Özellikle küçük yaştaki hastalarda, büyüme plakları henüz açıkken ve lezyonun yeterince temizlenemediği durumlarda nüks riski artabilir. Bu nedenle tedavinin tamamlanmasının ardından hastaların belirli aralıklarla klinik ve radyolojik olarak takip edilmesi AKK olgularında oldukça önemli bir konudur. Nüks gelişmesi durumunda ise lezyonun özelliklerine göre yeniden cerrahi veya diğer tedavi yöntemleri gündeme gelebilir.
Gördüğünüz gibi, AKK de ismiyle davranışı arasında ilginç bir tezat barındırıyor. İyi huylu olmasına rağmen kemiği kısa sürede ciddi şekilde zayıflatabiliyor, bazen kötü huylu bir tümörle karıştırılabiliyor ve tedavi edildikten sonra yeniden karşımıza çıkabiliyor. Basit kemik kistiyle başladığımız yolculukta, bu blog ile birlikte kemik kistlerinin ne kadar farklı karakterlere sahip olabildiğini sizlere özetlemeye çalıştım. Bir sonraki yazıda, röntgenlerde kemik kaybı veya boşluk şeklinde görülebilen (radyolüsen) diğer iyi huylu kemik lezyonlarıyla devam edeceğiz. Fibröz displazinin kistik formundan intraosseöz ganglionlara, dejeneratif kistlerden kemik hemanjiyomlarına kadar, röntgenlerde birbirine benzeyebilen ancak kökenleri ve davranışları oldukça farklı olan lezyonları konuşacağız. Her birinin kendine özgü bir hikâyesi var. Bir sonraki blogda görüşmek üzere!
Prof. Dr. Merter Yalçınkaya
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı – Ortopedik Onkoloji
Bu yazı bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.